11. ágú. 2019

Kvótinn, bankarnir og raforkan

Spilling í stjórnmálum og fjármálakerfinu er stærsta áhyggjuefni Íslendinga á sviði þjóðmálanna samkvæmt niðurstöðu árlegrar könnunar MMR, en 44% aðspurðra segjast hafa slíkar áhyggjur. Líklega hefur þetta viðhorf og almennt vantraust í garð stjórnvalda verið frjór jarðvegur fyrir andstöðu við orkupakka 3. Þjóð sem horfði upp á spillta viðskipta- og stjórnmálamenn eyðileggja heilt bankakerfi geldur að sjálfsögðu varhug við því þegar enn frekari breytingar eru boðaðar á grunnkerfum samfélagsins, ekki síst þegar það er gert undir trúarstefi aukinnar samkeppni og opnari markaða. Fyrsta skrefið í átt til markaðsvæðingar raforku var tekið með orkupakka 1 árið 2003 þegar opnað var á samkeppni í vinnslu og viðskiptum með raforku. Samtök atvinnulífsins tóku þeirri breytingu fagnandi á sínum tíma, enda var það markmið frumvarpsins að „stuðla að … viðskiptum með raforku með því að hagnýta kosti markaðskerfisins eins og unnt er með samkeppni og frjálsri verðmyndun á markaði.“ Þetta var auðvitað á þeim árum þegar lang flestir virtust sannfærðir um yfirburði einkaframtaksins á öllum sviðum samfélagsins. En gallar samkeppnisvæðingar orkumarkaðarins komu fljótt í ljós og stöðugleiki á sviði auðlindanýtingarinnar vék fyrir bólum og braski. Traust fyrirtæki eins og Orkuveita Reykjavíkur riðaði fljótlega á barmi gjaldþrots, erlend gervifyrirtæki voru komin með eignarhald á orkuauðlindinni (Magma-málið) og landsþekktir braskarar úr bankageiranum gerðu tilraunir til að söðla undir sig verðmæti í opinberri eigu (REI-málið).

Nú þegar Alþingi er í þann mund að samþykkja þriðja orkupakkann, sem er m.a. ætlað að stuðla enn frekar að aukinni samkeppni og „opnun“ raforkumarkaðarins, þá sjáum við hóp áðurnefnda braskara og aðra, flesta með sterk tengsl við Sjálfstæðisflokkinn, sækja það mjög stíft að fá stórvirkjanahugmyndir sínar færðar í virkjanaflokk Rammaáætlunar. Þannig yrði þessum fyrirtækjunum færð verðmæti á silfurfati, þ.e. réttinn til að virkja, ekki ólíkt úthlutun kvótans á sínum tíma. Meðal þessara fyrirtækja eru Íslensk vatnsorka, sem oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík hefur farið fyrir, og Arctic Hydro, hvurs stjórnarformaður er náfrændi fjármálaráðherra. Bæði þessi fyrirtæki vinna líka að því að reisa mikinn fjölda minni virkjana um allt land, utan reglukerfis rammaáætlunar, þar á meðal á landi Jim Ratcliffe á Austurlandi. Eins hafa einstaklingar og fyrirtæki sem byggja auð sinn á gjafakvótakerfinu í sjávarútvegi fært sig inn á þennan vettvang, t.d. Kaupfélag Skagafjarðar og eigendur Samherja. Sömu sögu er að segja af heildsöluhluta raforkunnar, þar sem fyrirtækið Íslensk orkumiðlun var stofnað árið 2017. Stjórnarformaður fyrirtækisins er Bjarni Ármannsson, einn aðalleikara bankahrunsins og REI-málsins og viðskiptafélagi formanns Sjálfstæðisflokksins. Starfsmenn fyrirtækisins eru tveir, annar fyrrverandi formaður Ungra Sjálfstæðismanna og hinn fyrrverandi þingmaður Sjálfstæðisflokksins og þar áður aðstoðarmaður formanns Sjálfstæðisflokksins. Aðrir eigendur Íslenskrar orkumiðlunar eru fjárhagslegir bakhjarlar Sjálfstæðisflokksins, t.d. Kaupfélag Skagfirðinga og Ísfélag Vestmannaeyja. Það fer ekki á milli mála hvaða hag þessi fyrirtæki hafa af þriðja orkupakkanum þegar umsögn Samtaka orkufyrirtækja er lesin: „ … orkulöggjöf Evrópusambandsins og þá sérstaklega þriðji orkupakkinn vinnur sérstaklega með þau markmið að tryggja nýjum raforkuframleiðendum jafna stöðu þegar kemur að tengingum við flutnings- og dreifikerfin.“

Þessi þróun á raforkumarkaði vekur óneitanlega upp margar og áleitnar spurningar um það hvers konar kerfi við erum að búa til og fyrir hverja. Hvers vegna sækja fyrirtæki í einkaeigu svona fast á það að fá að reisa mikinn fjölda virkjana til að selja inn á kerfi sem framleiðir nú þegar miklu meiri raforku á hvern íbúa en nokkur önnur þjóð í heiminum? Treysta þessi fyrirtæki á rafstreng til Bretlands til að skapa markað eða sjá þau fyrir sér að fjölgun gagnavera og rafvæðing bílaflotans skapi þeim sölutækifæri? Hvernig ætla þessi fyrirtæki að geta keppt við Landsvirkjun, sem hefur nú þegar nýtt hagkvæmustu virkjanakosti landsins og sækist enn eftir að fjölga hagkvæmum stórvirkjunum? Ætla þau kannski að krefjast uppskiptingar Landsvirkjunar á samkeppnissjónarmiðum? Á að leyfa einstaklingum sem hafa auðgast gríðarlega á gjafakvótakerfinu að gerast líka aðsópsmiklir í nýtingu orkuauðlindarinnar? Og að lokum er líklega rétt að spyrja hvort stefna ríkisstjórnarinnar í málinu kunni að byggja á tengslum umræddra fyrirtækja við forystu Sjálfstæðisflokksins?

Það er óumdeilt að margt forystufólk Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, og stundum fjölskyldur þeirra, vinir eða pólitískir bandamenn, auðguðust verulega á breytingum sem gerðar voru á grunnkerfum samfélagsins á undanförnum áratugum. Ber þar auðvitað hæst setning og þróun kvótakerfisins í sjávarútvegi á níunda og tíunda áratug síðustu aldar og einkavæðing bankanna á fyrstu árum þessarar. Nú bendir margt til þess að ný kynslóð forystufólks í flokknum vilji nýta aðstöðu sína til að leika þennan sama leik á raforkumarkaði. Vonandi munu augu fleiri stjórnarandstöðuþingmanna opnast fyrir því áður en þriðji orkupakkinn kemur til afgreiðslu á Alþingi síðar í þessum mánuði. Sá stóri hluti kjósenda sem telur spillingu í stjórnmálum og fjármálakerfinu stærstu ógnina á sviði þjóðmálanna á það skilið að fleiri flokkar tali hans máli í þingsal.

7. ágú. 2019

Pólitísk eldflaug

Okkur sem þykir stjórnmálin yfirleitt full værðarleg hér á landi söknum Birgittu Jónsdóttur af pólitíska sviðinu – pólitísku eldflauginni eins og einn vinur hennar kallaði hana nýverið. Ég sló því á þráðinn til Birgittu og ræddi við hana um stöðuna innan Pírata – en fyrst ræddum við m.a. um málskotsréttinn, handahófsvalda almenningsdeild Alþingis, friðhelgi einkalífsins, kínverska eftirlitssamfélagið, óvandvirkni við innleiðingu Evrópusambandreglugerða, drauma stjórnskipan Elon Musk, vernd uppljóstrara, Julian Assange, forseta í felum og skoðanakannanir sem benda til þess að Miðflokkurinn sé að bæta við sig fylgi vegna andstöðunnar við þriðja orkupakkann.

Þið getið hlustað hér að neðan eða fundið þetta spjall undir mínu nafni á öllum hlaðvarpsveitum.


8. júl. 2019

Brenndir lífeyrissjóðir stökkva á eldinn

Við sem greiðum stóran hluta launa okkar í lífeyrissjóði gerum eflaust flest þá eðlilegu kröfu til stjórnenda þeirra að þeir vandi sig við fjárfestingar, séu frekar íhaldssamir en ævintýragjarnir og að þeir séu nægilega jarðbundnir til að sjá í gegnum háfleygar söluræður braskara. Því miður hefur stjórnendum nokkurra lífeyrissjóða orðið hált á því svellinu að undanförnu. Má þar t.d. nefna 1,4 milljarða króna hlutabréfakaup fjögurra þeirra í Silicor Materials Holding árið 2015, fyrirtæki með vafasama rekstrarsögu sem ætlaði að framleiða sólarkísil með aðferð sem hvergi hafði áður verið beitt í heiminum! Verksmiðjan reis auðvitað aldrei og fé lífeyrisgreiðenda rann líklega allt í vasa lögfræðinga, ráðgjafa og stjórnenda fyrirtækisins, m.a. til að draga íbúa Hvalfjarðar í gegnum allt dómskerfið í árangurslausri tilraun til að koma í veg fyrir að verksmiðjan færi í gegnum mat á umhverfisáhrifum.

Annað og nýlegra dæmi um illa ígrunduð viðskipti stjórnenda lífeyrissjóða er rúmlega tveggja milljarða króna fjárfesting í kísilmálmverksmiðju United Silicon í Helguvík, verksmiðju sem var rekin í þrot á þremur árum af einstaklingum sem vitað var að kunnu ekki til verka og áttu vafasama fortíð í viðskiptum og rekstri. Stjórnendur lífeyrissjóðanna þurftu að þola mikla gagnrýni vegna fjárfestingarinnar, bæði frá almennum eigendum sjóðanna sem töpuðu á þessu fé en einnig frá íbúum Reykjanesbæjar sem þurftu að búa við loftmengun frá verksmiðjunni. Lífeyrissjóðirnir brugðust við þessu með þeim óvenjulega hætti að kæra framkvæmdastjóra United Silicon og aðra stjórnendur félagsins til héraðssaksóknara. Töldu þeir að m.a. þyrfti að rannsaka hvort fjármunir United Silicon „hafi mögulega verið nýttir, með ólögmætum hætti, til að fjármagna aðkomu [framkvæmdastjórans], eða aðila honum tengdum, að verkefninu.“ Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk frá Héraðssaksóknara er þessi kæra enn til skoðunar. Í nýlegri skýrslu lífeyrissjóðanna um mögulega skaðabótaskyldu forsvarsmanna fyrirtækisins, ráðgjafa og opinberra stofnana segir svo: „Ástæða er að taka það sérstaklega til skoðunar hvort forsvarsmenn [United Silicon] hafi vitað eða mátt vita frá upphafi að áætlanir þeirra um uppbyggingu verksmiðjunnar í Helguvík hafi verið óraunhæfar og þá hugsanlega byggðar á röngum eða sviksamlegum forsendum“.

Málshátturinn segir að brennt barn forðist eldinn. Þess vegna vekur það furðu að nú séu lífeyrissjóðirnir aftur komnir í viðskiptasamband við annan af stofnendum United Silicon, nú í tengslum við virkjanaframkvæmd norður á Ströndum. Þar hefur sá farið með umboð fyrir ítalska huldumanninn Felix Von Longo-Liebenstein, sem var einnig eigandi lítils hlutar í hinu gjaldþrota kísilveri. Lífeyrissjóðirnir standa að þessum umdeildu virkjanaframkvæmdum í gegnum 50% hlut sinn í HS Orku og dótturfélagi þess, Vesturverk. Það var síðastnefnda fyrirtækið sem gerði samning um vatnsréttindi virkjunarinnar við þá tvímenninga, ítalska huldumanninn og stofnanda United Silicon, samning sem nú virðist hafa byggt á röngum landamerkjum! Ef dómstólar staðfesta að svo sé þá má telja víst að það borgi sig ekki að reisa og reka Hvalárvirkjun, enda hefur hún hingað til fallið í hóp allra óhagkvæmustu virkjanakosta sem völ er á hér á landi.

Í sjálfu sér ættu sársaukafull átök í samfélaginu á Ströndum og mikil umhverfisspjöll að vera næg ástæða fyrir lífeyrissjóðina til að leggja fyrirætlanir um Hvalárvirkjun á hilluna, en ofan á það bætist nú að ein af grunnforsendum framkvæmdarinnar er vafasamur samningur dótturfyrirtækis lífeyrissjóðanna við erlendan huldumann og íslenskan umboðsmann hans sem lífeyrissjóðirnir hafa kært fyrir grun um refsiverð brot í fyrri viðskiptum við sjóðina. Lífeyrissjóðirnir eiga tilvist sína undir því að almenningur beri til þeirra traust. Þess vegna geta þeir ekki leyft sér að nota lögskyldan lífeyrissparnað okkar til að fjármagna loftkastala braskara og huldumanna, efna til harðvítugra samfélagsátaka eins og norður á Ströndum eða til að berjast gegn hagsmunum almennings eins og gert var í Helguvík og Hvalfirði. Láti sjóðirnir ekki af þessum starfsháttum mun vígvöllur mótmæla og átaka að öllum líkindum færast frá Trékyllisvík í Árneshreppi til höfuðstöðva Landssamband lífeyrissjóða í Reykjavík.

19. maí 2019

Ómar og orkupakkinn

Í umræðunni um þriðja orkupakkann hef ég talsvert rekist á spurninguna – hvar eru náttúruverndarsinnarnir? Og þeir hafa vissulega ekki verið háværir í þessari umræðu. Þess vegna hitti ég náttúruverndar-goðsögnina Ómar Ragnarsson og ræddi við hann um málið.


24. mar. 2019

Þjóðarsjóður um loftslagsaðgerðir

Losun gróðurhúsalofttegunda hefur aukist hér á landi þvert á þau markmið sem stjórnvöld hafa sett sér með undirritun alþjóðlegra samninga frá 1992 og gerð loftslagsáætlana frá 2009. Nýjasta útspil stjórnvalda, Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum 2018-2030, mun ekki snúa þessari þróun við ef marka má umsagnir um hana. Ólík samtök og stofnanir eins og Samtök ferðaþjónustunnar, Festa – miðstöð um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja, Reykjavíkurborg, Landvernd, Grænni byggð og Umhverfisstofnun sammælast um að þykja áætlunin augljóslega vanfjármögnuð, ekki síst hvað varðar rafvæðingu samgangna (300 milljónir ár ári í fimm ár) og uppbyggingu almenningssamgangna (ótilgreind upphæð). Alls verður 6,8 milljörðum varið til loftslagsverkefna á næstu fimm árum en á sama tíma ætla stjórnvöld að verja 93 milljörðum til að auka mengandi flugumferð um Keflavíkurflugvöll um 45%.

Samkvæmt nýjustu umhverfiskönnun Gallup þá fjölgaði þeim sem hafa áhyggjur af áhrifum loftslagsbreytinga á eigið líf og sinna nánustu úr 60% í 67% á einu ári. Þá segja 63% aðspurðra að íslenskir stjórnmálamenn geri of lítið til að takmarka losun og 69% fólks á aldrinum 18-29 ára er þeirrar skoðunar. Á undanförnum vikum hefur ungt fólk um allan heim krafist róttækari aðgerða í loftslagsmálum með svonefndu loftslagsverkfalli. Í yfirlýsingu forystufólks þessarar hreyfingar hér á landi segir að núverandi aðgerðaáætlun stjórnvalda sé ekki í samræmi við markmið um að halda hlýnun innan 1,5°C á heimsvísu og því er þess krafist að fjárframlög til loftslagsaðgerða verði aukin í 2,5% af landsframleiðslu, en þau eru nú um 0,05%. Í

Í ljósi þess að 2,5% af landsframleiðslu eru um 70 milljarðar á ári má gera ráð fyrir að það reynist stjórnvöldum þungt í vöfum að að koma til móts við þessa kröfu. Vissulega er fjárveitingavaldinu þröngt skorinn stakkur þegar kemur að breytingum á ríkisútgjöldum, ekki síst með tilkomu ríkisfjármálaáætlunar til fimm ára, auk þess sem fjölmargir hagsmunir og hópar takast á um það fé sem er til skiptanna ár hvert. Þess vegna hef ég lagt til í umsögn um frumvarp fjármálaráðherra um Þjóðarsjóð að hann verði nýttur til að svara þessu ákalli. Landsvirkjun hefur lýst því yfir að fyrirtækið geti greitt 10-20 milljarða árlegan arð til Þjóðarsjóðsins, eða sem nemur 0,35%-0,7% af landsframleiðslu. Það er u.þ.b. tífalt hærri upphæð en stjórnvöld áætla nú að verja til loftslagsaðgerða. Þá mætti auka tekjur Þjóðarsjóðs með því að láta mengandi starfsemi greiða til hans í anda megunarbótareglunnar. Þannig mætti sjá fyrir sér að kolefnisgjald, sem áætlað er að nemi sex milljörðum á þessu ári, renni í sjóðinn. Auk þess verður að teljast eðlilegt að einum stærsta losunarvaldi gróðurhúsalofttegunda hér á landi, Isavia ohf., yrði gert að greiða gjald til Þjóðarsjóðsins. Með þessum hætti gætu tekjur sjóðsins mögulega náð 1% af landsframleiðslu, eða um 28 milljörðum króna.

Af nægum verkefnum er að taka til að nýta þetta fé, t.d. við rafvæðingu samgangna, eflingu almenningssamgangna, nýsköpun, landgræðslu, skógrækt, endurheimt votlendis og eflingu innlendrar matvælaframleiðslu. Slíkar aðgerðir hefðu fjölmörg önnur jákvæð áhrif á íslenska hagkerfið, m.a. aukið orkuöryggi og orkusjálfstæði Íslands, bætt loftgæði og lýðheilsu, sterkari samkeppnihæfni íslensks atvinnulífs, vernd viðkvæmrar náttúru og aukið matvælaöryggi.

Brýnasta verkefni mannkyns er að forðast hrun siðmenningar af völdum loftslagshlýnunar. Við öll, fulltrúar almennings á Alþingi þar á meðal, hljótum að fallast á þá skoðun að framlag hins opinbera til loftslagsaðgerða, sem samsvarar 0,05% af landsframleiðslu, sé ekki í neinu vitrænu samræmi við þá hagsmuni sem eru í húfi. Með tilkomu Þjóðarsjóðs fá þingmenn kærkomið tækifæri til að svara ákalli ungra Íslendinga og lýsa hátt og skýrt yfir samstöðu allra kynslóða í þeim krefjandi verkefnum sem bíða okkar. Það gæfi okkur þó einhverja von um að hægt sé að forðast þau örlög sem unga fólkið okkar óttast mest.